Mapa pocięta wzdłuż granic
Za twórcę pierwszej znanej układanki tego rodzaju powszechnie uznaje się londyńskiego kartografa i rytownika Johna Spilsbury’ego. Zachowany egzemplarz „Europe Divided into its Kingdoms” z 1766 roku składał się z mapy naklejonej na cienką mahoniową deskę i pociętej wzdłuż linii geograficznych.1
Spilsbury sprzedawał mapy pocięte na drewniane elementy wzdłuż granic państw. Wczesne układanki nazywano „dissected maps” — rozciętymi mapami — a nie jeszcze jigsaw puzzles.2
Pomysł rozcinanych map został podjęty przez kolejnych producentów. W XIX wieku drewniane układanki służyły nauce geografii i historii, ale zakres ilustracji stopniowo się poszerzał. W zbiorach Library of Congress znajduje się na przykład mapa świata z około 1840 roku — papier naklejony na drewno — złożona z 58 części.3
Takie przedmioty były kosztowniejsze i mniej dostępne niż późniejsze puzzle produkowane masowo. Wraz z rozwojem technologii druku i wykrawania coraz większe znaczenie zyskiwała tektura. Pozwalała obniżyć cenę, zwiększyć nakłady i proponować znacznie więcej ilustracji.
Skąd wzięła się nazwa „jigsaw”
Najwcześniejsze mapy Spilsbury’ego wycinano ręcznie, a nie współczesną wyrzynarką. Nazwa „jigsaw puzzle” upowszechniła się później, wraz ze zmianami narzędzi i sposobu produkcji. Dlatego opowiadanie o pierwszej układance jako o produkcie wykonanym wyrzynarką byłoby anachronizmem.
Zmieniały się też kształty elementów. Początkowo wynikały one przede wszystkim z linii mapy lub obrazu. Później pojawiły się charakterystyczne połączenia, elementy figuralne i wzory projektowane nie tylko po to, by odtworzyć ilustrację, lecz także zwiększać trudność oraz przyjemność układania.
Drewno i tektura odpowiadają na inne potrzeby
Historia puzzli nie jest wyłącznie opowieścią o „szlachetnym drewnie” wypartym przez gorszy materiał. Drewno i tektura umożliwiają inne konstrukcje, skalę produkcji, wagę, cenę i sposób użytkowania. Istotna pozostaje trwałość.
Współczesne puzzle drewniane mogą wykorzystywać grubość elementów, warstwy, wycięcia i formy przestrzenne. Puzzle tekturowe mogą oferować bardzo dużą liczbę elementów, rozbudowane ilustracje i lekką konstrukcję. W obu przypadkach ważne są wykonanie, przeznaczenie, bezpieczeństwo i dopasowanie trudności.
Kiedy układanka staje się pomocą edukacyjną
Temat edukacyjny na ilustracji jest dopiero początkiem. Aby układanka pomagała poznawać mapę, anatomię czy cykl przyrodniczy, przedstawienie powinno być poprawne, czytelne i dostosowane do odbiorcy. Pomocne mogą być podpisy, legenda, kolejność warstw albo dodatkowe pytania.
Dorosły może wesprzeć dziecko, nazywając widoczne relacje i zachęcając do sprawdzania informacji w książce, atlasie lub podczas obserwacji terenowej. Sam produkt nie zastępuje jednak rozmowy ani wiarygodnego źródła wiedzy.
Od mapy Europy pociętej wzdłuż granic do współczesnych układanek minęło ponad 250 lat. Zmieniły się materiały, narzędzia i obrazy, ale podstawowy gest pozostał rozpoznawalny: rozłożyć całość na części, a następnie odnaleźć relacje, które pozwalają ją zbudować ponownie.
To właśnie ta czynność — nie sam wiek przedmiotu ani materiał — sprawia, że puzzle wciąż znajdują miejsce w domach, szkołach i kolekcjach.
Przypisy
- The Strong National Museum of Play, „The First Jigsaw Puzzle” — opis zachowanej mapy Europy Spilsbury’ego z 1766 roku i jej konstrukcji.
- Europeana, „The history of jigsaw puzzles” .
- Library of Congress, „World” — datowanie katalogowe, materiał i liczba części mapy-puzzli z około 1840 roku.
Zaloguj przez Facebooka
Zaloguj przez Google